Dudak damak yarığı ameliyatı geçiren çocukların konuşma gelişimi bazen beklenildiği gibi ilerlemeyebilir. Dkt. Aybike Öksüz, dil ve konuşma terapisti olarak bu konuyla ilgili sıkça karşılaştığı durumları açıklıyor. Bazı aileler, “Ameliyat başarılı geçti ama çocuğum hâlâ bazı sesleri yanlış çıkarıyor” şeklinde endişelerini dile getiriyorlar. Genelde ebeveynler, damak onarımından sonra konuşmanın kendiliğinden düzeleceğini düşünürler; ancak bu süreç sadece fiziksel değişimle sınırlı değildir.
Ameliyatın esas amacı, konuşmanın temelini oluşturan anatomik yapıları düzeltmektir. Çocuk ameliyattan sonra damak yapısına kavuşur ve ağız içindeki basıncı oluşturacak uygun şartlara sahip olur. Ancak burada önemli bir nokta var: Ameliyat, çocuğa seslerin nasıl doğru bir şekilde üretileceğini öğretmez. Bu durumu daha iyi anlamak için piyano örneğine başvurabiliriz. Kırık tuşları olan bir piyano ile müzik yapmak imkânsızdır; onarılan piyano çalışmaya başlasa da kişinin piyano çalmayı öğrenmesi için eğitime ihtiyacı vardır. Benzer şekilde, konuşma da öğrenilmesi gereken bir motor beceridir.
Bunun yanı sıra, dudak damak yarığı olan çocuklar erken yaşlarda bazı sesleri çıkarmakta zorlandıkları için kendilerine özgü alışkanlıklar geliştirebilirler. Örneğin, “K” sesi yerine alternatif bir ses kullanabilir veya “P” sesini hava kaçırarak çıkartabilirler. Bu hatalı üretimler zamanla alışkanlık haline gelir ve tekrarlandıkça pekişir. Biz buna telafi edici artikülasyon hataları diyoruz; çocuk ameliyat olduktan sonra bile eski alışkanlıklarına devam edebilir.
Bazı aileler ise ameliyat sonrası süreçte sabretmeyi tercih edebiliyor: “Biraz büyüsün düzelir,” ya da “Zamanla kendi kendine öğrenir,” gibi düşüncelerle yaklaşabiliyorlar. Ancak yanlış öğrenilmiş konuşma kalıpları zamanla daha da derinleşebilir ve özellikle okul çağına kadar devam eden hatalar çocuğun iletişim becerilerini olumsuz etkileyebilir.
Ayrıca burundan gelen seslerin her zaman terapiyle düzelmeyeceği de unutulmamalıdır. Bazen yumuşak damağın boğaz arka duvarına yeterince yaklaşamaması nedeniyle bu sorun ortaya çıkabilir; böyle durumlarda hava buruna kaçmaya devam eder ve çocuk ne kadar çabalarsa çabalasın normal bir şekilde konuşamaz.
Dil ve konuşma terapisine başvurulması gereken durumlar arasında eğer çocuk bazı sesleri çıkaramıyorsa veya yabancı kişiler onun konuşmasını anlamakta zorluk çekiyorsa yer alır. Ayrıca boğazdan gelen alışılmadık sesler duyuluyorsa ya da belirgin konuşma problemleri aylar geçmesine rağmen devam ediyorsa mutlaka uzman desteği alınmalıdır.
Sonuç olarak, ailelerin en büyük katkısı çocuklarının iletişim kurma isteğini desteklemeleri olacaktır. Bunun için ebeveynlerin yapması gereken en önemli şeylerden biri çocuğun kelime dağarcığını zenginleştirmek ve ona çeşitli iletişim fırsatları sunmaktır.
